برهان

   فلسفیدن از طریق سینما را بطور غریزی سال ها پیش تجربه کرده بودم؛وقتی در سینما عصر جدید به تماشای « استاکر» تارکوفسکی نشستم و بعدها« ایمان» و« نوستالژی » او را دیدم و یا مسحور سه گانه ی زیبای کیشلوفسکی شدم و آثار کوبریک را تماشا کردم احساس کردم که خوشخوان ترین کتاب های فلسفی را مطالعه می کنم.اما این حس وقتی تیوریزه شد که دوست دانشورم ناصرتقویان، کتاب « فلسفه بروایت سینما» را از کریستوفر فالزن،ترجمه کرد.در این کتاب به نحو اصولی دیدن(خوانش) آثارمهم سینمایی که درونمایه ی فلسفی دارند به یک معنی آموزش داده می شود؛ بویژه که  بخش اعظم مدعای کتاب در باب رابطه ی فلسفه و سینما برپایه ی نظریه ی معرفت افلاطون بنا شده است.ویژگی بسیار مثبت این کتاب آن است که نظریه ی پیشنهادی خود را در فیلم های مطرح و عمیق سینمایی در معرض آزمون قرار می دهد.فیلم های مهمی چون بر فراز برلین(ویم وندرس)، پرتقال کوکی (کوبریک)،جنایت ها و گناه ها(وودی آلن)، عصر جدید (چارلی چاپلین) و...

   اما حقیقت امر آن است که تا پیش از دیدن چهارگانه ای تکان دهنده به نام )بیگانه)Alien  که آن هم به لطف آقای تقویان عملی شد،گمان نمی کردم که فلسفه و پرسش از چیستی انسان و هستی بتواند به این زیبایی و مهارت در پرده ی سینما به تصویر در آید.طرفه این که همزمان با تماشای این فیلم ها،تقویان عزیز مشغول ترجمه کتاب ژرف  On Film  نوشته ی استیفن میولهال بود.به مناسبت های مختلف فرصتی دست می داد تا متن انگلیسی کتاب را بخوانم و با ترجمه ایشان مطابقت دهم وگاه بحث های شبانه ای در باب شیوه ترجمه با ایشان داشته باشم و به همین دلیل هم ایشان لطف کرده و در مقدمه ی کتاب هندوانه ای زیر بغلم داده اند وتشکری و بقیه ماجرا...

   این کتاب در واقع درنگی است فلسفی در باب سینما از طریق گزارش سری فیلم های بیگانه(ریدلی اسکات)، بیگانه ها(جیمز کامرون)، بیگانه (دیوید فینچر) و تجدید حیات بیگانه ( ژان پیر ژونه).خود مترجم در این باره می نویسد:« کتاب درباره ی فیلم نگاهی است به سینما از دریچه فلسفه.مختصات این نگاه از دو جنبه متعین تر می شود:نخست آنکه با تمرکز بر مجموعه فیلم های بیگانه و برخی دیگر از فیلم های کارگردانانشان، برشی را از کلیت رسانه سینما برای تامل فلسفی بر می گزیند؛ چرایی این گزینش در متن کتاب گفته می شود(روشن است که خواندن و فهم مفاد این کتاب بدون تماشای این فیلم ها چندان آسان یا گیرا نخواهد بود). دوم آنکه این نگاه از دریچه چشمان فیلسوفی شکل می گیرد که خود پیرامون پرسش هایی که فیلم مورد بحث بر می افکنند صاحب تامل و نظر است،پرسش هایی مانند انسان بودن چیست؟چه نسبتی میان هویت انسانی و بدن وجود دارد؟نسبت میان جنسیت و هویت انسانی چیست؟وپرسش هایی از این دست...».

   در این مقام در پی نقد و تحلیل محتوای این اثر نیستم بلکه فقط خواستم دوستان خود را در لذت مطالعه ی این کتاب و دیدن این فیلمها شریک کنم.البته نکاتی چند نیز در باب ترجمه ی آن یاد آور شوم:

   قبول دارم که نثر انگلیسی این اثر بسیار فاخر و محکم و در برخی موارد غامض و متکلف است اما مترجم می توانست با احاطه ی خوبی که هم به زبان انگلیسی و هم به زبان فارسی و هم به موضوع کتاب دارد از غموض آن بکاهد.ولی خواننده در همان صفخات آغازین در خواهد یافت که خود مترجم هم ظاهرا در صدد رقابت و مسابقه با نویسنده ی متن بوده و خواسته است همچنان که این استاد نیوکالج آکسفورد بر نثر فخیم خود می نازد او نیز فارسی منشیانه ی خود را به رخ خوانندگان بیچاره بکشد.پیش از انتشار کتاب نیز بارها این نکته را متذکر شدم اما ناصر تقویان که گویی کودک درونش هنوز زنده و فعال بوده و است، به بهانه ی این که دوست دارد سبک متن اصلی را همراه محتوایش به مخاطب ایرانیش منتقل کند کمترین توجهی به این امر نکرد.از این ها که بگذریم چند نکته ی استحسانی من باب نمونه عرض می کنم و خلاص.

  در متن کتاب آمده است:

But the series has developed in such a way that its individual members have ineluctably been forced to grapple with a range of other conditions for their own possibility.To begin with,each film sits more or less uneasily within the genre of science fiction,with more or less strong ties in any individual case with the adjacent genres of horror,thriller,action,war and fantasymotives,                                                                                                                           

تقویان در ترجمه این فقره می نویسد:«اما مجموعه بیگانه به گونه ای شکل گرفته است که هر یک از بخش های جداگانه آن ناگزیر از پنجه در انداختن با دیگر شرایط امکان خودشان بوده است.در نخستین گام،هرفیلم کم و بیش در ژانر علمی- تخیلی جای می گیرد،همچنین با پیوند هایی کم و بیش قوی،در ژانرهای نزدیک به فیلم وحشت،تریلر،اکشن،جنگ و فانتزی؛...»)ص 16)

باید از مترجم محترم پرسید که خواننده ی فارسی زبان از عبارت(پنجه در انداختن با دیگر شرایط امکان خودشان)چه می فهمد؟ یا از ژانر فیلم تریلر؟

   این صفحه از کتاب را با هم بخوانیم تا نکته ای دیگر بگویم:

   Furthermore, the 'Alien' series' interest in the bodily basis of human identity inexorably raises a number of interrelated questions about the conditions of cinema as such. For the medium is itself dependent upon the photographic reproduction (or better, transcription ) of human beings ,the projection of moving images of embodied human individuals presented  to a camera . in one sense , in one frame of mind , this phenomenon can appear utterly banal ; in another , it can seem utterly mysterious as fascinating as the fact that a human being can be portrayed in paint , or that ink marks on paper can express a thought . one might say that cinematic projections ,with their unpredictable but undeniable capacity to translate (and to fail to translate ) certain individual physiognomies into movie stardom , are one of the necessary possibilities to which embodied creatures such as ourselves are subject ; and we cannot understand that subjection without understanding the nature of photographic transcription as such hence without understanding what becomes of anything and everything on film.

These questions, about the nature of the cinematic medium, are perhaps those which we might expect any philosophical book on film to address _ they are what is typically referred to when philosophers refer to ' the philosophy of film ';and this book does indeed find itself addressing such questions in a number of places . but it does so because it finds that these films themselves address such questions _because it finds that , in their reflections on human embodiment , they find themselves reflecting  upon what makes it possible for them to engage in such reflections , upon the conditions for the possibility of film . in other words, a fundamental part of the philosophical  work of these films is best understood as philosophy of film.

وترجمه آن:

   گذشته از این ، دلبستگی مجموعه « بیگانه » به بنیان جسمی هویت انسانی به نا گزیر برخی پرسش های هم بسته را درباره شرایط سینما به معنای دقیق آن بر می کشد . زیار خود این  رسانه وابسته باز تولید (یا بهتر ، نسخه برداری ) تصویری از انسانهاست ، یعنی نمایش تصاویر جنبان افراد متجسد انسانی که فرا روی دروبینی پایدار گشته اند . به یک معنی ، و در یک برش ذهنی ، ای ن پدیده می تواند به کل پیش پا افتاده بنماید ؛ اما به معنی دیگر می تواند به کلی راز آلود به دیده آید – گیرایی و کشش آ به اندازه این واقعیت است که انسان می تواند در نقاشی به تصویر در آید ، یا اثر جوهر بر کاغذ می تواند نشاندهنده ی اندیشه ای باشد . شاید بگویید اکران های سینمایی ، با توانایی پیش بینی نا پذیر اما انکار تا پذیرشان در تبدیل ( و نا کامی در تبدیل ) برخی چهره های فردی انسانی به هنر پیشگی فیلم ، یکی از شرایط گریز نا پذیری است که موجودات متجسدی مانند خود ما بدان مشروطیم ؛ و بدون فهم ماهیت خود نسخه برداری تصویری و از این رو بدون فهم رویدادهای درون فیلم نمی توانیم به درک آن مشروط بودن برسیم .

این پرسش ها ، درباره ماهیت رسانه سینما ، شاید پرسش هایی باشند که چشم داریم هر کتاب فلسفی درباره فیلم بدانها بپردازد - هنگامی از آنها سخن می رود که فیلسوفان به « فلسفه فیلم » می پردازند ؛و این کتاب البته در برخی جاها به چنین پرسشهایی می پردازد . اما پرداختن به چنین پرسشهایی در این کتاب از آن روست که این فیلم ها خود بدانها میپردارند -زیرا روشن است که در تأملات انجام شده در این فیلم ها پیرامون تجسد انسانی ، آنها در آنچه که پرداختن به چنین تأملاتی را برایشان ممکن می سازد ، به تأمل می پردازند ، یعنی تأمل در شرایط امکان فیلم . به سخن دیگر ، بخش بنیادینی از کوشش فلسفی این فیلم ها در چارچوب فلسفه فیلم دریافت پذیر است .

   اگر مرا متهم به انتقاد های سلیقه ای نکنید باید بگویم که استفاده از ترکیباتی چون بنیان جسمی و هم بسته  کمکی به خواننده در فهم متن نمی کند و آیا بهتر نبود از وجه جسمانی  و مرتبط به جای این دو واژه بهره می برد؟بگذریم از تکرار ملال آور فعل پرداختن و همچنین ضعف تالیفی که در پاراگراف اخیر وجود دارد که علتش همان اصرار فراوان و وسواس گونه ی مترجم بر انتقال سبک نوشتاری غامض نویسنده است.

   از این ها که بگذریم به برخی نکات می رسیم که دیگر مربوط می شود به ذوق و سلیقه ی خود مترجم فاضل این کتاب؛به دیگر سخن می توانم بگویم که اگر من به جای ناصر تقویان بودم، که نیستم،تعبیری  مثل« انبوهی از اضطراب های به هم پیوسته» را بگونه ای دیگر مثلا« زنجیره ای از اضطراب ها » بیان می کردم. یا به جای جمله ی:«به همراه  مسایل هم بسته  دیگری که آشنای فیلسوفان است..» می نوشتم:«همراه با مسایل مرتبط دیگری که فیلسوفان هم با آن آشنایند».همین طور اگر آقای تقویان نوشته :« من این فیلم را شواهدی دم دستی یا رایج از دیدگاهها و براهین پرورش یافته در ذهن فیلسوفان نمی دانم» من می نوشتم:«من این فیلم  را شواهدی سطحی بر مدعیات و دیدگاههای فیلسوفان نمی دانم».

  در باب سجاوندی و نقطه گذاری متن نیز نکات گفتنی فراوان است چرا که در برخی موارد نقطه ای و ویرگولی از قلم افتاده که اگر بود درک متن را  آسان تر می ساخت.

   شاید خواننده گمان کند که با این تفاصیل ترجمه ضعیفی پیش روی او خواهد بود؛حاشا و کلا!من به عنوان کسی که علاقمند به پیگیری این مباحث است،مطالعه این کتاب را با همه ی دشواریش برای هنردوستان ژرف اندیش ، بویژه آن ها که دلی در گرو سینما و ادبیات و فلسفه دارند،توصیه کرده و بلکه ازفرایض می دانم.بر مترجم صاحب سبکش نیز تبریک می گویم که با حسن انتخاب خود دریچه ی جدیدی بروی سینما دوستان و فلسفه ورزان گشودند.و نیز از مدیر محترم انتشارات قصیده سرا جناب آقای ایجادی به عنوان یک خواننده سپاسگزارم.

کتابشناسی ترجمه فارسی:درباره فیلم – استیفن میولهال – ترجمه ناصرالدین علی تقویان – قصیده سرا – چاپ اول 1386