برهان

سالشمار زندگي بهار

- تولد در مشهد                                                                                        18 آذر 1265 ه ش

- همراهي با پدر( ملك الشعرا صبوري) در محافل روشنفكري                                         1279 ه ش

- مرگ ناگهاني پدر و به عهده گرفتن سرپرستي خانواده                                              1283 ه ش

- اعطاي مقام ملك الشعرايي آستان قدس از سوي مظفرالدين شاه                                    1283 ه ش

- انتشار روزنامه مخفي «خراسان» با همكاري دوستان آزاديخواه                                       1285 ه ش

- صدور فرمان مشروطيت توسط مظفرالدين شاه                                             14 مرداد 1285 ه ش

- نويسندگي در روزنامه هاي طوس و حبل المتين                                                        1288 ه ش

- انتخاب به عنوان عضو كميتة ايالتي حزب دموكرات مشهد                                           1289 ه ش

- تأسيس روزنامه نوبهار                                                                                   مهر 1289 ه ش

- توقيف نوبهار به دليل مخالفت با استبداد                                                             آذر 1290 ه ش

- تكفير و اخراج از خراسان به همراه اعضاي كميته ايالتي حزب دموكرات خراسان     زمستان 1290 ه ش

- اقامت در تهران (اولين تبعيد شاعر)                                                                        1291 ه ش

- مراجعت از تهران و آغاز مجدد فعاليت هاي سياسي                                              پاييز 1291 ه ش

- انتشار دورة دوم نوبهار                                                                                   دي 1292 ه ش

- آغاز جنگ جهاني اول                                                                                 مرداد 1293 ه ش

- توقيف نوبهار و بازداشت شاعر به جرم جانبداري از آلمان                                            1293 ه ش

- انتخاب به عنوان نماينده دورة سوم مجلس                                                                 1293 ه ش

- انتشار دوره سوم نوبهار در تهران                                                                       آذر 1293 ه ش

- تأليف و تدوين گوشه اي از تاريخ سياسي افغانستان                                             مرداد 1294 ه ش

- توقيف نوبهار                                                                                                   1294 ه ش

- تبعيد بهار به بجنورد                                                                                   اسفند 1295 ه ش

- مراجعت به تهران                                                                                        پائيز 1295 ه ش

- انتشار مجدد نوبهار در تهران                                                                                 1296 ه ش

- تأسيس انجمن ادبي دانشكده                                                                                 1297 ه ش

- انتشار مجله دانشكده                                                                             ارديبهشت 1297 ه ش

- پايان انتشار نوبهار                                                                                             1297 ه ش

- درگذشت مادر                                                                                                 1297 ه ش

- نگارش رمان نيرنگ سياه يا كنيزان سفيد                                                                   1297 ه ش

- نگارش تاريخچه 5/3 سال جنگ، يا بخشي از تاريخ قاجاريه                                           1298 ه ش

- ازدواج با خانم سودابه فرزند صفدر ميرزا قاجار                                                          1299 ه ش

- آغاز فراگيري زبان پهلوي نزد هرتسفلد آلماني                                                            1300 ه ش

- انتخاب به عنوان نماينده مجلس چهارم از بجنورد                                                        1300 ه ش

- انتشار آخرين شماره مجله نوبهار و پايان كار روزنامه نويسي                                    آبان 1302 ه ش

- انتخاب به عنوان نماينده مجلس پنجم از كاشمر                                                    بهمن 1302 ه ش

- انقراض قاجاريه و آغاز سلطنت رضا خان                                                            آذر 1304 ه ش

- انتخاب به نمايندگي مجلس ششم از تهران                                                                 1305 ه ش

- ترك فعاليت هاي سياسي و مطبوعاتي و پرداختن به فعاليت هاي ادبي                               1306 ه ش

- تدريس «تاريخ ادبيات پيش از اسلام» در دارالمعلمين عالي                                             1307 ه ش

- حبس به اتهام مخالفت هاي پنهان با رضا شاه                                                      مرداد 1308 ه ش

- پايان تبعيد هشت ماهه و شركت در جشن هزاره فردوسي                                  ارديبهشت 1313 ه ش

- تدريس در دانشكده ادبيات و دانشسراي عالي تهران                                                     1313 ه ش

- تصحيح و انتشار كتاب تاريخ سيستان                                                                     1314  ه ش

- تدريس در دوره دكتري ادبيات فارسي در دانشگاه تهران                                               1316 ه ش

- تأليف كتاب سبك شناسي                                                                           1317-1316 ه ش

- تصحيح و انتشار مجمل التواريخ و القصص                                                               1318 ه ش

- سقوط رضا شاه                                                                                      شهريور 1320 ه ش

- روي آوردن مجدد به فعاليت هاي سياسي و اجتماعي                                                   1320 ه ش

- نگارش و انتشار تاريخ مختصر احزاب سياسي                                                           1320 ه ش

- انتشار مجدد روزنامه نوبهار                                                                           اسفند 1321 ه ش 

- تصدي وزارت فرهنگ در كابينه قوام                                                                بهمن 1324 ه ش

- استعفا از وزارت                                                                                      تابستان 1325 ه ش 

- انتخاب به عنوان نماينده تهران در مجلس پانزدهم                                                       1325 ه ش

- عزيمت به سوئيس جهت معالجه بيماري سل                                                        پائيز 1326 ه ش

- بازگشت از سوئيس                                                                               ارديبهشت 1328 ه ش

- مرگ در خانه مسكوني خود                                                               اول ارديبهشت 1330 ه ش

- تشــــييع جـــــنازه از مســــجد ســــپهسالار و تدفين در گورستان ظهيرالدوله

                                                                                                   دوم ارديبهشت 1330 ه ش

 

 

 

 

 

 

 

مهم ترين آثار

- ديوان اشعار (در دو جلد)

- سبك شناسي (در سه جلد)

- تصحيح تاريخ سيستان

- تصحيح مجمل التواريخ و القصص

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

سخن گفتن دربارة ميرزا محمد تقي ملك الشعراء بهار – از موضعي كه ما برآنيم – بغايت صعب و دسوار است؛ چرا كه ترسيم هندسة فكري شاعري كه پايي در سنت داشته و پايي دگر در تجدد، اگر ممتنع نباشد به يقين سهل نيز نخواهد بود. بهار متعلق به آن گروه از روشنفكران اين ديار است كه با وجود دلبستگي به پيشرفت و توسعه و مدرنيّت، دلي نيز در گرو گذشته و سنت دارند. اين نوع نگرش، از آنان افرادي محافظه كار و گاه متحيّر ساخته است. بهار درست به همان گونه كه در عين تعلق خاطر به سنت، با تجدد ادبي نيز مخالفتي جدي نكرد، در برابر مظاهر تمدن مدرن نيز با وجود علاقه شديدش به پيشينة تاريخي ايران، عناد نورزيد و بلكه آن را توصيه كرد :

گذشته، پايه و بنيان حال و آينده كجاست                      سوابق است كه هر شغل را نظام دهد

ز درس حكمت و آداب رفتگان مگسل                         كه اين گستگيت خواري مدام دهـد

نگويمت كه به ستخوان خاك خورده بناز                       عظام بالـيه كـي رتبت عـظام دهـد

به علم خويش بكن تكيه و به عزم درست                      كه علم و عزم، ترا عزت و مـقام دهد

ولـي ز سنت ديرين مـتاب رخ زيـراك                       به ملـك، سنت ديـرينه احـتشام دهد

ز غرب علـم فـراگير ده به مـعدة شرق                        كه فعل هاضمه اش با تن انضمام دهد

                                                                                                         ( از قصيدة پيام ايران )

 اين سرگشتگي و تذبذب، كار محقق را در اراية چهره اي نزديك به واقع از بهار، با پيچيدگي چند روبرو مي كند. شايد علت العلل اين دشواري آن باشد كه ما در اشعار بهار با خود صميمي شاعر چندان سروكار نداريم و بيشتر با يك سياستمدار و ايدئولوگ هنرمند كه ذوقش را در خدمت اجتماع و اهداف سياسي قرار داده است مواجهيم. به هر حال علي رغم همة اين مسائل سعي ما بر آن است كه ابتدا كلياتي در باب شعر و انديشه او به دست داده آنگاه به وجوه مدرن تفكرات او بپردازيم.

 

بهار كيست و چگونه مي انديشد؟

انقلاب مشروطيت در ايران كه اثر آشنايي مردم با دستاوردهاي مادي و معنوي تمدن غرب به وقوع

پيوست، در دامان خود شاعران و نويسندگاني ارجمند پرورد كه بهار يكي از آنهاست. ملك الشعرا بهار « شعر فارسي را كه پيش از آن غالباً در خدمت عشق و تملق و نوميدي بود به خدمت عدالت و آزادي درآورد او تحولي عظيم را در ادبيات سبب گرديد [1].»

او توان شاعري و نويسندگي خود را به عنوان ابزاري در خدمت مبارزه با استبداد به كار گرفت و از اين رهگذر فصل نويني در تاريخ ادبيات اين مرز و بوم گشود.

او از همان ابتداي جواني روحيه اي نوگرا و پويا داشت تا جايي كه در سال 1336 ه ق انجمن ادبي دانشكده براي حصول بدين مقصود تأسيس كرد.

« اين انجمن مجله اي هم به نام دانشكده نشر كرد و با اعتقاد به لزوم تجديد نظر در طرز و رويه ادبيات ايران انقلابي آرام را در ادبيات ايران توصيه مي كرد. عقيدة‌رهبران انجمن آن بود كه همه چيز در اين عرصة‌منقلب و محيط متغير دستخوش تقلب و تغييرند پس شگفت نيست اگر در ادبيات ما و حتي در لغات و اصطلاحات ما و طرز اداي مقاصد ما تغييراتي حاصل شود [2] ».

حال بايد ديد كه اين نوجويي و مدرنيّت تا چه حد در عمق ضمير او رسوخ و نفوذ داشته و آيا نوانديشي او مبتني بر مبناي متافيزيكي و هستي شناختي بوده است يا نه .

اگر قول مشهور ويتگنشتاين  را مبني بر اينكه « مرزهاي زبان من، مرزهاي جهان من اند[3] ». بپذيريم بايد دربارة‌ مدرن بودن و مدرن فكر كردن ملك الشعرا قدري بيشتر تأمل و درنگ كنيم چرا كه زبان، قالب و فرم شعر بهار نشان چنداني از تجدد و مدرنيّت نداشت و ندارد و همين عدم تحول شگرف در زبان و فرم نمايانگر آن است كه در انديشه نيز تحولي جدي صورت نگرفته است. براي اينكه زبان تجلي انديشه است و صورت حكايت از معنا مي كند.

دو منظومة ‌مدرني هم كهبا عنوان «سرود كبوتر» و «مرغ پريشان» از بهار بر جاي مانده در حكم استثناء منقطع و همين عدم تداومش بهترين دليل بر تفنني بودن آن است. برخي از صاحب نظران حتي اين مقدار تجدد را از بهار نمي پذيرند :« مطلقاً نمي شود ملك الشعرا بهار را نوپرداز دانست. او آخرين بازگشتي دورة قاجار و دست بالا، از شاعران جنبش مشروطه محسوب مي شود [4] ».

به درستي نمي توان تشخيص داد كه اطلاق نوپرداز و يا غير نوپرداز به ملك الشعرا از سوي منتقدان نتا چه اندازه از دقت معنايي برخوردار است اما وقتي ما از نوگرايي و تجدد شاعري سخن مي گوئيم مقصودمان ميزان تأثيرپذيري شاعر از مباني تفكر مدرن غربي است. پرسش ما اين است كه آيا شاعر مورد بحث – مثلاً بهار– ذهنيّت مدرن به معنايي كه در بخش اول اين رساله عنوان كرديم، پيدا كرده است يا خير.

حقيقت اين است كه دلبستگي بهار به زبان و سبك قدما را بايد جدي گرفت. بدين معنا كه همچنانكه پيشتر گفتيم معناي جديد صورت جديدي نيز مي طلبد و به هزار و يك دليل معنا شناختي اگر شخصي در انديشه خود به افقهاي جديد فكري رسيده باشد لزوماً بايد اين شهود و دريافت به زبان و فرم و قالب جديدي عرضه شود. بهار نيز از اين قائده مستثني نيست. براي اثبات اين مدعا اندكي به جهان بيني و تفكرات كلي بهار مي پردازيم.

در مباحث پيشين هنگام بررسي مؤلفه هاي مدرنيته گفتيم كه تفكر مدرن دنيا و حيات دنيوي را بشدت جدي گرفته و براي آن خطّي از اصالت قايل است و بلكه اصالت را واگذار كرده است. اما در تفكر سنتي و پيشامدرن جهان جز زرق سازي و جاي بازي و دروغ و نيرنگ و فريب و ... نيست. در سنت ادبي هزار ساله ما همواره دنيا با صفاتي اينگونه توصيف شده و هيچگاه بجدّ گرفته نشده است. بهار نيز به گواهي اشعارش در اغلب موارد، همينگونه مي انديشيده است.

آسايش جاويد از آن سوي حيات است                               زين سو بجز از رنج و غم و درد و بلا نيست

                                                                                                             ديوان – ج 1 / 404

سر به سر وهم است و پندار و غرور                                 گر دو روز است آن دگر صد سال و اند

                                                                                                                      ج 1 / 536

گرچه بديع است جهان ليك بي بقاست                               هـيچ گـوارنده چـنين ناگـوار نـيست

                                                                                                                       ج 1 / 495

غــير وهــميم نــيايـد بــه نــظر                              غم و شادي، خوش و ناخوش، بد و خوب

                                                                                                                       ج 1 / 681

يكي از مهمترين شعارهاي انديشمندان دوران مدرن عبارت بود از غلبه بر طبيعت و تصرف در آن و عدم انفعال در برابر قواي قهريّه طبيعي [5] . بنابراين انديشه راضي بودن به آنچه هست مساوي است با عدم تلاش براي تغيير آن و اين يعني مبارزه با پويايي و نوجويي كه خلاق اصول مدرنيته مي باشد. بهار در ديوان خود در مواضع متعددي چنين تفكري كه در تقابل با مباني مدرنيته است از خود بروز داده كه به نمونه اي از آن اشاره مي كنيم :

جهان را جهاندار بنگاشته است                          به نقشي كزان خوبتر كار نيست

اگـر گويي اين نقش ها ابتر است                         مـرا بر حـديث تو اقـرار نيست

ور از نــقش دادار گشتــي  دژم                         تو را تن به جز نقش ديوار نيست

به نـــقش نگــارندة چـيره دست                       كس ار خرده گيرد بهنجار نيست

من اكنون بر آنم كه گفت آن حكيم                       كه نـاشاستي انـدرين دار نـيست

همه هـر چه هست آنـچنان بـايدي                       بگــيتي نـبايسته نــاچـار نيست

اين ابيات يادآور انديشة اسكولاستيك و قرون وسطايي «نظام احسن» است كه وارد فلسفه و تصوف اسلامي نيز گشته است و بر زبان حافظ اينگونه جاري شده كه :

نـيست در دايـره يك نقطه خـلاف از كـم و بـيش

                                                                    كـه مـن ايـن مسألـه بـي چـون و چـرا مـي بينم

نشانة ديگري كه دال بر تفكر سنتي بهار مي باشد عبارت است از حضور نوعي ادبيات شبان، رمگي [6] در اشعار و آثار او. براي ايضاح اين مطلب ناگزيرم مقدمه اي كوتاه بيان كنم:

انديشة اجتماعي اي كه با اين اصطلاح تعبير مي شود قايل به نوعي حق ويژه و امتياز مخصوص براي بخشي از جامعه مي باشد. بر پاية اين طرز تفكر فرد، يا گروهي از اجتماع بايد قيوميت بقية افراد جامعه را به عهده گرفته و آنها را هدايت كند. براي اينكه عامة انسانها در حكم كودك صغيري هستند كه به دليل عدم بلوغ ذهني و فكري نيازمند قيّم اند. اين قيّم مي تواند به شكل يك پادشاه ظاهر شود يا در كسوت يك رئيس خانواده و يا به صورت رهبر سياسي يا شاعري و نويسنده اي كه براي خود رسالتي هدايت گرانه قايل است. وقتي كسي چنين شأني براي خود قائل شد لابد پيام خود را حقيقت مطلق و مخالفان آن را باطل مطلق خواهد دانست. خود را شبان و خلايق رمه فرض خواهد كرد و قس عليهذا [7] .

اين گرايش فكري كه در قرون اخير سر از مكتب هاي سياسي درآورده است، در طول ساليان متمادي

 درميان آحاد جامعة ما تبديل به نوعي فرهنگ يا گونه اي عادت ثانويه و بلكه اوليه گشته است و بالتبع جلوه هاي بارز آن را در آثار متفكران، شاعران و نويسندگان خود مي بينيم. اين اصل چندان در ساختار فرهنگي ما ريشه دوانده است كه به ندرت مي توان شعر و نثري يافت كه متأثر از آن نباشد. به هر حوزه از ادب فارسي كه نظر افكنيم رنگ و بويي از اين هستي شناسي مستبدانه و رابطة شبان- رمگي پيدا مي كنيم [8] .

ملك الشعرا بهار نيز اين ذهنيت سنتي كهن مايه را از استادان خود از جمله فرخي ، منوچهري، ناصرخسرو، سعدي، سنايي و ... به ارث برده و علي رغم گرايشهاي نوجويانة خود نتوانسته است از بند عادات ذهني و بتهاي ازلي رهايي يابد. او حتي وقتي پادشاه را هجو مي گويد و يا از او انتقاد مي كند باز هم حق و امتياز برتري براي او محفوظ مي دارد و گاه نيز خود را بر مسند يك رهبر و پادشاه مي نشاند و از موضعي برتر به اصلاح و ارشاد جامعه مي پردازد و به تعبير ديگر خود را شبان و مخاطبان را رمه مي پندارد :

پـادشهـا خـوي تو دلبـند نـيست                 جـان رعيت ز تـو خـرسند نـيست

واي به شاهـي كه رعيت كش است                 حال خوش ملت از او ناخوش است

بر رمه چون گشت شبان چيره دست                او نه شبان است كه گرگ رمـه است

سگ بـود اولـي ز شبــان بـزرگ                 كـز رمـه بستانـد و بـخشد به گرگ

خيز و تهي زيـن همه پيرايه بـاش                 مـا هـمه فرزند و تو مان دايـه بـاش

                                                                                                       ج 1 / ص 139

از حق نبايد گذشت كه اين نوع ادبيات يادآور لحن شعراي كلاسيك زبان فارسي از جمله سعدي و فردوسي و ... مي باشد. يعني در خوشبينانه ترين شرايط بهار چون سعدي مي انديشيده است.

نگرش سنتي بهار به هستي داراي وجوهي بيش از اين موارد است كه به عنوان نمونه برشمرديم اما در افكار او رگه هايي از تجدد نيز ديده مي شود كه مختصراً به برخي از آنها اشاره مي كنيم:

 

®گرايش به شعر نو

ملك الشعرا با همة شيفتگي و دلبستگي مفرطي كه به ادبيات كهن فارسي داشت و با همة تعبد و احترامي كه نسبت به قوالب و سبك هاي كلاسيك شعر فارسي از خود نشان داد گرايش معتدلي نيز به شعر نو داشت. شايد با توصيفي كه ما از بهار به دست داديم باور اينكه بهار نيز شعر آزاد سروده است كمي دشوار بنمايد اما واقعيت جچيزي غير از اين است.

پيشتر، از دو منظومة «مرغ شباهنگ» و «سرود كبوتر» سخن گفتيم.  اين دو قطعه شعر از دوبيتي هاي به هم پيوسته اي كه مصرع هايش يك در ميان هم قافيه هستند تشكيل شده و حاصل گرايشي است محطاطانه به سوي شعر نو. بهار در سال 1309 چنين توصيه اي به خود كرده است:

بهارا همتي جـو اخـتلاطي كـن به شعر نـو                       كه رنجيدم ز شعر انوري و عرفي و جامي

تجدد بهار در اين دو قطعه منحصر به قالب و صورت نيست بلكه مضمون و محتوا را نيز شامل است. مثلاً در مرغ شباهنگ بجاي روايت كلي داستان كه شيوة سنتي شعر است، به طرح جزئيات مي پردازد و به شيوة داستان سرايان و شاعران مدرن اروپايي ترتيب و موالات منطقي حادثه را بر هم زده و بجاي توضيح خطّي ماجرا به نوعي روايت انتخابي دست مي زند.

در اين اثر ملك الشعرا بيش از همه به ماهيت و مفهوم شعر آزاد نزديك شده است و مي توان آن را با شعر «مرغ آمين» نيما يوشيج مقايسه كرد. اما دريغا كه محافظه كاري بهار مجالي براي شكوفايي اين استعداد او نداد تا شاهد شعرهاي آزاد بيشتري از او باشيم.

® اعتقاد به نقد و اصلاح

 بهار كه خود و كشور خود را بر سر دوراهي سنت و مدرنيته مي ديد و از سوي ديگر تمايلات سنتي عميقي داشت برخلاف آناني كه طريق پيشرفت را در تقليد بي چون و چرا از فرهنگ مي ديدند، به نوعي مدرنيسم معتدل روي آورد؛ بدينگونه كه با حفظ سنت و پيشينه ارزشمند تاريخي، بايستي در سبيل تجدد گام نهيم. بهار معتقد بود اين كشور پير و فرتوت شده و بايد آنرا احيا كرد اما نه با پيروي محض و تقليد صرف از برنامة تجدد غربي بلكه با اصلاحات همه جانبه و ساختاري:

فـرتوت گشت كشور و او را                         بايسته تـر ز گـور و كـفن نيست

يـا مرگ يا تجدد و اصـلاح                         راهي جز اين دو پيش وطن نيست

ايران كهن شده است سراپاي                         درمـانش جز به تـازه شدن نيست

عقل كهن به مغز جوان هست                         فكـر جـوان به مـغز كـهن نيست

ز اصلاح اگر جوان نشود ملك                       گر مرد جاي سوگ و حـزن نيست

                                                                                                       ج 1 / ص 270

ملك الشعرا از تجدد تنها به شعار اكتفا نكرده حتي طرحي عملي نيز از آن به دست مي دهد:

گويند كه نو شده است، هي هي                  اين كهنه و شش هزار ساله

كي پير، كه كرده عـمرها طـي                  گـردد بـدو ساعت استحاله

تــجديد قــوا كــنيد در وي                 تــاريخ هـرم شــود از اله

اصـلاح كـنيد عهـدش از پـي               تــا نـو گــردد لامــحاله

                                اين كهنه بدوش دهر بار است

هر چيز كه پـير شـد بگـندد                  وان پير كه گنده شد بميرد

زيـور بـه عـجوز بـرنـبـندد                  تـدبـير بـه پـير درنگـرد  

ويــرانه نگـار كـي پسـندد                  افـتاده قـرار كـي پـذيرد

خواهيد گـر اين كسل بخندد                   خواهيد گـر اين كهن نميرد

                            درمان و علاجش آشكار است

بايست نخست كردش احيـا                    زاصـلاح مـزاجـي و اداري

وانگاه بـه پـاي داشت او را                    بــا تـقويـت درسـتكـاري

وز بـرق تـجددش سـراپـا                  نـو كـرد بـه فـرّ كـردگاري

تجديد فنون و عـلم و انشـا               اصـلاح عـقيدتـي و كـاري

                           نو كردن كهنه زين قرار است

                                                                                                       ج 1 / ص 382

بهار حتي دين و انديشه هاي مذهبي را نيز مانعي در راه اصلاحات نمي داند و مي گويد:

بي علمي و افلاس دل ما بخراشد                آوازة دين مانع اصلاح نباشد

                             جمهوري ايران سر دين را نتراشد

                        اين حرف در اين مملكت امروز جفنگست

آزادي و اصلاح بود لازم و واجب            مشروطيت از ما نكند دفع معايب ...

اما قطار اصلاحات ملك الشعرا تا بدانجا پيش مي رود كه به تقليد و غرب زدگي منجر نگردد:

ولـي ز سنت ديـرين مـتاب رخ زيـراك                  بـه مـلك سـنت ديـرينه اهـتشام دهد

ز درس پـارسي و تـازي احـتراز مــكن                  كه ايـن دو قـوت ملي علي الدوام دهد

شــــعاير پــدران و مــعارف اجــداد                 حـيات و قـدرت اقـوام را قــوام دهد

مباش غـره به تقليد غـربيان كه بـه شـرق                  اگـر دهـد، هـنر شـرقي احـترام دهد

تو شرقي اي به شرق اندرون كمالاتي است                  ولي چه سود كه غربت فـريب تام دهد

به هر صفت كه برآيي برآي و شرقي بـاش                  وگرنه ديـو به صـد قسمت انقسام دهد

قصيدة معروف «لزينه» نيز سرشار از همين مضامين بوده و نمايانگر عمق تفاوت جهان بيني بهار با شاعران و روشنفكران غربزدة‌آن دوره است كه فلاح و رستگاري ايران را در تقليد همه جانبه از مدرنيسم اروپايي مي ديدند.

 

[1] - فرشيدورد، خسرو – دربارة ادبيات و نقد ادبي – تهران، اميركبير – چاپ دوم، 1373 – ج 1 ص 278.

[2] -زرين كوب، عبدالحسين – نقد ادبي – تهران ، اميركبير – چاپ چهارم ، 1369 – جلد 2 ص 641.

[3] - ويتگنشتاين ، لودويگ – رسالة منطقي ، فلسفي – ميرشمس الدين اديب سلطاني – تهران ، اميركبير .

[4] - تاريخ تحليلي شعر نو – جلد 1 ص 153.

[5] - در اين باره ر ك : بخش اول  اين  رساله – ذيل عنوان «عصر روشنگري»

[6] - منظور از اين عبارت همان توتاليتاريسم (حكمت سلطه گري) مي باشد.

[7] - در اين باره ر ك : هگل ، گ،‌و، ف – خدايگان و بنده – حميد عنايت – تهران، خوارزمي .

[8] - نمونه هاي روشنگر اين طرز تفكر را مي توان در آثاري چون سياستنامه - تاريخ بيهقي – كليله و دمنه – و قابوسنامه يافت .