برهان

 حقوق زن

يكي ديگر از وجوه مهم انديشه و هنر بهار، حمايت اوست از زنان و دفاع از حقوق آنها. پيش از او طي قرون متوالي كسي حقي براي زن قايل نبود تا دفاعي از آن بكند اما در اثر ورود فكر و فرهنگ جديد غربي به ايران اين تفكر نيز همچون ديگر اجزاي مدرنيسم در ايران پا گرفت و باز هم بهار در ميان شاعران هم عصر خود در اين زمينه پيشرو است.

بهار در فضايي تنفس مي كرد كه زنان در حاشيه بوده و بهره اي از فعالت هاي اجتماعي و تعليم و تربيت و تحصيل نداشتند و اين همه بنام دين و براي حفظ مذهب بود و اهميت مسأله آنگاه روشن مي شود كه بدانيم:

« ... هنوز در جامعة‌ ما كساني هستند كه متأسفانه به زبان دين مي گويند كه به زن نبايد بيشتر از خواندن قرآن ياد داد و خط نوشتن را اصلاً نبايد ياد داد چون باعث انحراف او مي شود! درصورتيكه در اسلام چنين نيست ... وقتي تمدني مي ميرد و مختصر مي شود همة چيزهايي كه در اصل آن تمدن بوده از بين مي رود و زوايدي جايش را مي گيرد. پس مسألة سواد آموزي زن و آزادي زن چيزي نيست كه اخيراً بر جامعة اسلامي تحميل شده باشد. ولي – بهرحال- بحث بر سر اين مسأله به عنوان يك مسألة اجتماعي با مشروطيت آغاز مي شود. مسايلي كه دربارة زن در شعر ايرج و بهار و پروين آمده پيش از آن نبوده است. اين مسأله در زن و تعليم و تربيت او با مشروطه شروع مي شود و يكي از درونمايه هاي اصلي شعر اين دوره را تشكيل مي دهد و در ادبيات قبل انعكاس آن اصلاً وجود ندارد [1] . »

ملك الشعرا بهار كه ذاتاً فردي نوگرا و متجدد بود در اين زمينه نيز نوجويي خود را بروز داده و در هواداري از زنان و دفاع از حقوق آنها چنان شدت و حدّتي از خود نشان مي دهد كه حتي متعصبان مذهبي به دشمني با وي كمر بسته و حكم تكفير او را صادر مي كنند. ولي بهار قدمي عقب ننشسته با سلاح شعر و قلم و پردة‌خرافات و تعصبات و اوهام را دريده و به حمايت از زنان بينوا و محروم برمي خيزد.

دربارة حقوق زنان، اولين مسآله اي كه بهار با آن روبروست مسأله «حجاب» است. وي سالها پيش از آنكه پهلوي اول دستور رفع حجاب را صادر كند اين موضوع را مطرح كرده بود. وي در شعر تحت عنوان «زن شعر خدا هست» به سال 1307 شعر مي سرايد:

نشود مـنقطع از كشور مـا اين حـركات                    تا كه زن بسته و پيچيده به چادر باشد

حفظ ناموس ز معجر نتوان خاست (بهار)                    كه زن آزادتـر انـدر پس مـعجر باشد

                                                                                                            ج 1 / ص 421

و آنگاه كه فرمان كشف حجاب در سال 1314 صادر مي گردد قاطعانه از آن حمايت مي كند. [2]

ملك الشعرا معتقد بود كه حجاب مانع تحصيل و تربيت زنان است وتا وقتي كه زن قادر به تعليم و تحصيل و فعاليت هاي اجتماعي نباشد نمي توان از حق او دم زد:

زناني كه به جهل اندر حجابند                         ز آداب و هنر به بهره نيابند

                                                                                                            ج 1 / ص 573

چـادر و رويبنـد خـوب نبود                        زن چنان مستمند خوب نبود

جـهل اسـباب عافـيت نشـود                        زن روبـسته تـربـيت نشـود

اي كه اصلاح كار زن خـواهي                        بي سبب عمر خويشتن كاهي

گـر قوانين مـا هـمين باشـد                          ابدالدّهـر زن چـنين باشـد

نكته دومي كه بهار در باب زنان بدان پاي مي فشارد، تعليم و تربيت آنهاست. وي بر اين باور است كه با عدم تحصيل و علم آموزي زنان نيمي از سرمايه هاي مملكت به هدر رفته و كشور از استعدادهاي نيمي از جمعيت خود بي بهره خواهد ماند:

سوي علم و هنر بشتاب و كن شكر                    كه در ايـن دورة والايــي اي زن

دريغا گر تو بـا اين هوش و ادراك                     به جهل از اين فزونتر پايي اي زن

دريغـا كـز حـساب خود وطـن را                    به نيمـه تـن فـلج فـرمايي اي زن

به كـار علـم و عـفت كـوش امروز                   كـه مــام مـردم فـردايـي اي زن

                                                                                                            ج 1 / ص 608

ملك الشعرا همانند يك روشنفكر سكولار قشر و پوستة دستورات ديني را به كناري نهاده و به مغز و باطن دين مي پردازد و معتقد استكه حجاب ظاهري و فيزيكي نمي تواند به تنهايي نشانة روحي سالم، متقي، پاك و ديندار باشد [3] :

در پس پـردة ناموس نـهان شـو زيـرا                        چادر و پيچه حجاب زن بدكار نشد

                                                                                                            ج 1 / ص 389

حفظ ناموس زمعجر نتوان خواست بهار                      كه زن آزادتر اندر پس مـعجر باشد

                                                                                                            ج 1 / ص 421

از ديگر جلوه هاي نوانديشي بهار در باب زن مبارزة او با تعدّد زوجات است كه در جامعه سنتي ايران – و دورة زندگي او – امري رايج و حتي از جانب شرع مورد تأييد بوده است. بهار در چكامة «زن شعر خداست» در اين باره چنين مي سرايد:

زن يكـي، مـرد يكـي، خـالق و مـعبود يكـي                 

                                                            هر يك از اين سه، دو شد مهره به ششدر باشد

زن خـائن تـبه و مـرد دو زن بــيخـرد اسـت

                                                           وانـكه دارد دو خـدا مشـرك و كـافر باشد

مي شوند آلت حرص و حسد و كينه و كـذب

                                                           نسلهـا چـون بـه يكـي خانـه دو مادر باشد

                                                                                                             ج 1 / ص421

نكته اي كه در اين مقام ذكر آن خالي از لطف نيست آن است كه بهار در مواضعي چند زن را «معما» خوانده است:

راست خواهي زنان معمايند                     پـيچ در پـيچ و لاي در لايند

زن بود چون پياز تو در تو                      كس نـدارد خـبر ز بـاطن او  

                                                                                                            ج 2 / ص 123   

معماي جهان حل كردي و باز                تو خود اصل معماهايي اي زن

                                                                                                            ج 1 / ص 608

شگفت اينكه مشابه همين تعبير در آثار نويسندگان مدرن غرب نيز ديده مي شود. مثلاً ويل دورانت، نويسندة مشهور آمريكايي كه اتفاقاً هم عصر بهار نيز بوده است مي نويسد:

«زن موجود غامض و پيچيده اي است ولي همين جنبه است كه مردان را شيفتة خود ساخته و وادار كرده است كه دائماً در كشش و كوشش باشند تا به درون اين تاريكي راه يابند و از راز آن آگاه شوند [4] .»

نيچه – فيلسوف آلماني اواخر قرن نوزدهم – نيز همچون بهار زن را معما مي خواند كه :

«زن معمايي است حل آن بچه داشتن است [5].»

سؤال بي جواب اين است كه آيا تعبيرهايي اينگونه تحت تأثير اقوال نويسندگان غربي وارد شعر بهار شده است يا اينكه تواردي بيش نبوده؟!

نقد و نظر

همچنانكه پيش از اين گفتيم، بهار جزو آن دسته از روشنفكران ايراني است كه بين سنت و مدرنيته در رفت و آمدند؛ نه مي توانند از چنگال سنت فكري جامعه و زمانة خود رهايي يابند و نه مي توانند چشم هاي خود را به روي تحولات دنياي جديد ببندند و خوش باشي پيشه كنند. اين تذبذب و حيراني و درگيري هاي ذهني در شعر ملك الشعرا خود را نشان مي دهد.

از سويي همچون يك متفكر مدرن كه براي زندگي دنيوي و تمتع از آن اصالتي قايل است، دعوت به بهره گيري از دنيا مي كند كه:

جـهان را نبايست كـردن يـله                    كه مرزوي گل جاي مردار نيست

ببايست ورزيد و برداشت بهـر                   بسوزند نخلي كـه بـر بـار نيست

و از سويي ديگر همچون صوفي زاهدي آسايش و بهره مندي را حوالت به جهان ديگر مي كند:

آسـايـش جـاويد ا ز آن سـوي حـيات است         

                                                             زين سو به جز از رنج و غم و درد و بلا نيست

                                                                                                          ج 1 / ص 404

از طرفي مخاطب خود را به كوشش و تلاش و سازندگي مي خواند و براي او خطي از اختيار و اراده قايل است كه:

به علم خويش بكن تكيه و به عزم درست               كه علم و عزم تو را عزت و مقام دهد

                                                                                                           قصيده پيام ايران

و از طرفي ديگر خيام وار فرياد برآورد كه:

خـرسند بـاش تـا گذرد خوش دو روز عمر              گـرداندن زمـانه بـه دست من و تو نيست

خـوش باش و عشق ورز و غنيمت شمار عمر            كاين دهر جاودانه بـه دست من و تو نيست

                                                                                                            ج 1 / ص 377

و بدتر از همه اينكه امور عالم را به دست فلك كجمدار و بخت و اقبال مي دهد:

ويـحك اي افـراشته چـرخ بـلند                    چـند داري مر مرا زار و نـژند [6]

                                                                                                       ج 1 / ص 535

از سويي زن را مي ستايد و براي او ارزش و اعتباري لحاظ كرده و از حقوقش دفاع مي كند و از سوي ديگر همچون پدران و اجداد و حتي هم عصران سنّت مدارش چنين مي گويد:

نيـست زن پايبند هـيچ اصول                   بـجـز از اصـل فاعـل و مـفعـول

خويش را صد قلم بزك كردن                  غــايـتش زادن اسـت و پـروردن

زن به معني طبيعتـي دگر است                 چون طبيعت عنود و كور و كر است

هنرش جلب مايه و زاد اسـت                   شـغل او امــتزاج و ايـجـاد است

                                                                                                           ج 2 / ص 123

      يا در خطاب به او مي سرايد:

مختلف طبعي نه اي بر يك نمط               داري از افراط تا تفريط خط

                                 نيستي حدّ وسط

                                                                                                            ج 2 / ص 249

     و يا در جايي ديگر مي گويد:

زن يكي بيش مبر زآنكه بود فتنه و شر                 فتنه آن به كه در اطراف تو كمتر باشد

                                                                                                            ج 1 / ص 420

بهار پيوسته از حقوق طبيعي و شهروندي انسانها دم زده و طالب آزادي و قانون مداري و نهادهاي مدني است ولي گاه نيز فرهنگ ديرپا و ذهنيت كهن شبان – رمگي ايراني را در شعر خود به نمايش مي گذارد كه:

قلب خود از ياد شاهنشه مـكن هـرگز تـهي              خاصه در ميدان كه شاهنشاه قلب لشكر است

از تو بي آئين و بـي سلطان نيايد هـيچ كار           زانكه آئين روح و كشور پيكر و سلطان سر است

موبد والا گوهر داني بـه فرزندان چـه گفت؟          گفت حـكم پـادشاهان هـمچو حـكم داور است

عيش كـن گـر دادت ايـزد پادشـاهي دادگر          پادشا چون دادگـر شـد روز عـيش كشـور است

                                                                                                            ج 1 / ص 669

ظاهراً بهار در صدد آن بوده است كه ميان سنت و تجدد آشتي و تعاملي ايجاد كند و مؤلفه هاي مثبت غرب را گرفته اجزاي ناساز با فرهنگ ما را وانهد اما اين مسأله اولاً نيازمند درك درستي از هر دو فرهنگ است و ثانياً مستلزم اراية طرحي عملي و علمي براي تحققاين ايده.

هر چند در آشنايي ملك الشعرا با فرهنگ كهن ايران زمين حرفي و سخني نيست ولي علي الظاهر او با روح و تمدن مدرن غربي به قدري بيگانه بوده است كه مي پنداشته مي توان بزرگترين دستاورد اين تمدن را كه علم و دانش باشد، وارد كرد بدون اينكه اجزاي ديگر ساختار اجتماعي ما تحت تأثير قرار بگيرد:

ز غرب علم فرا گير و ده به معدة‌ شرق                     كه فصل هاضمه اش با تن انضمام دهد

علم و دانش و تكنولوژي ابزار است و جهان جديد با ابزارهاي جديد ساخته نشده بلكه با تفكر مدرن ايجاد گشته است و اين همان چيزي است كه در جهان شرق حداقل در زمان بهار غايب بوده است مضافاً اينكه ملك الشعرا هيچ طرح و برنامه اي براي بومي كردن علم و انديشة غرب به دست نمي دهد. البته انتظاري هم از او نمي رود چرا كه وي يك شاعر است نه مصلح و احياگر و فيلسوف.