برهان

 همچنین نفوذ اندیشه های مهری در اسلام، بویژه  قرائت شیعی آن، بسیار روشن است و مورخان دین و اسطوره شناسان بر آن صحه نهاده اند(نک:شورتهایم،211). برخی از ایشان بر این باورند که آئین مهر پیش از نابودی، عناصر خود را به ادیان و مذاهب دیگر بخشیده است(رضی،دانشنامه،4/2033) و از سوی دیگر نیز این دین اصالتا ایرانی، چنان تاثیر ژرفی بر فرهنگ این سرزمین نهاده است که چه آگاهانه پیش از اسلام و چه ناآگاهانه پس از اسلام،تکرار الگوهای فکری و رفتاری آن را می توان مشاهده کرد(بهار، از اسطوره تا تاريخ،30). تناظرهای اهورا، میترا و آناهیتا و یا تثلیث مسیحی، با سه گانهء محمد(ص)، علی(ع) و فاطمه(س) و احکام و عوارض وارد بر هر کدام، تنها نمونه ای از شباهت های شگفت انگیزی است که بین این آیین ها وجود دارد. به عنوان مثال برخی از محققان بر این باورند که در ذهن ایرانی، با گذشتهء مزدایی، فاطمه(س) به راحتی جانشین آناهیتا(دختر اهورا) شده و رابطهء حسین(ع) و فاطمه(س) و علی(ع) تا حدودی نظیر رابطه آناهیتا با مظهر قربانی و میترا  می تواند باشد(شورتهایم،273). ناهید از سویی آفریده مهر و از سوی دیگر مادر مهر است(رضی،آئین مهر،508)؛ این پیوند، می تواند یادآور صفت «ام ابیها» برای دختر پیامبر(ص) باشد و دقیقا با نقش حضرت مریم در آئین عیسوی،یکی است(Houlden,597;EI2,485,II Iranica,401.(. تعاملی که مسیحیت  با آئین مهر داشته، همسانی های بسیار ژرفی بین شخصیت مریم و فاطمه(س) به وجود آورده است. بویژه این که در جوامع روایی نمونه های مثبته ای هم براي اين امر می توان یافت؛ مثلا در اقوال منقول از پیامبر(ص) بارها به تناظر شخصیت و جایگاه مریم مقدس با فاطمه زهرا(س) اشاره شده است. در منابع تفسیری،در ذیل آیه چهل و دوم سوره آل عمران،آنجا که سخن از مریم می رود، نام فاطمه(س) نیز به عنوان کسی که همچون مادر عیسی، همواره باکره بوده است، از زبان پیامبر(ص) ذکر می شود (برای نمونه، نک:ابوالفتوح رازی،3/37 ؛ ابن شهرآشوب، 3/360 ). همچنین در متون حدیث شیعه از فاطمه با عنوان مریم کبری هم یاد شده است(ابن شهر آشوب،3/357). این شباهت ها را می توان چنین خلاصه کرد که مریم نیز همچون فاطمه(س) بانویی برگزیده و سیده بهشت است(Houlden,598؛ ابن شهر آشوب،3/322؛ مجلسی،43/15و29و31)، معصوم، باکره و موجودی فوق بشری است (Houlden,597,599؛ مقدم،30؛ درباره باکرگی ناهید،نک:رضی،آئین مهر،2/507؛ فاطمی،386؛ بهار، از اسطوره تا تاریخ، 287)، نسبتی با نور دارد؛  همانگونه که در شمایل های مریم همواره هاله ای از نور به دور سرش می بینیم و جالب این که غالبا در این تصویرها بر بالای سرش، تاجی با دوازده ستاره قرار دارد (Houlden,598; Iranica,402/4؛ برای همین تصویر درباره فاطمه،نک:الاربلی2/83و 84؛Massignon,28  (، همچنین هردو در آسمان چهارم بوده( الخوارزمی،1/71؛ برای قیاس با جایگاه ناهید در کره خورشید، نک:پورداود، 1/167) و دوشیزهءآب لقب گرفته اند(مقدم33 به بعد). همانگونه که مریم در کیش مسیحیت نقش محوری دارد، به باور ایرانیان و شیعیان، فاطمه(س) نیز در مرکز ارتباط خدا و محمد(ص) و علی و حسن و حسین(علیهم السلام)، واقع شده است. جلوهء این اعتقاد را در علامت ها و شمایل هایی که برای پنج تن ساخته می شود بوضوح می توان دید(Massignon,27 ؛  نیز برای نمونه های بیشتر همانندی مریم و فاطمه و مآخذ آنها، نک:Jones,3009/5). همچنین این باور عمومی نیز که مهریه حضرت فاطمه،«آب» و «نمك» است (هدایت،91؛ افشارسیستانی،2/1365؛ مظلوم زاده، 264؛ تکلیفی،239؛ Iranica/7/402)  بعلاوهء مویداتی از منابع روایی، ریشه در اندیشه های مهری و مزدایی دارد(ابن شهرآشوب،3/351 ). این باور چنان ریشه دار است که در ميان ايرانيان، هنگام قسم خوردن به آب نیز از عبارتِ« به این مهریه فاطمه(س)» استفاده می شود(خلعتبری،105).  حتي در تعزيه هايي كه در رثاي امام حسين(ع) برگزار مي گردد، اين موضوع با تعابيري اينچنين يادآوري مي شود:«آب، مهريهءزهرا و تو لب تشنه دهي جان»/آبي كه شد بمهر گران مايه مادرش،كردي دريغ از چه ز اولاد مرتضي؟(Haarmann,97). نيز در شبيه خواني واقعه خواستگاري علي(ع) از فاطمه(س) اين جبرئيل است كه تمام نمك ها و آب هاي روي زمين را به عنوان مهريه بر دختر پيامبر(ص) عرضه مي كند(همو، 98). در باور عامه همیشه بین آب و روشنی و آئینه و  زهرا(س) نسبتی برقرار بوده است؛ مثلا در کوهپایه،نزدیک کرمان،چشمهء آبی وجود دارد که مردم، آن را نظر کرده حضرت فاطمه(س) می دانند(باستانی،249). این مناسبت در بعضی روایات نیز مشهود است. برای نمونه می توان به روایتی اشاره کرد که در آن ام ایمن، خادمه فاطمه(س) در تشنگی سفر حج از خداوند به حق زهرا(س)درخواست آب می کند و خداوند ضمن اجابت دعای او، به مدت هفت سال وی را از آب و غذا بی نیاز می سازد(اابن حجر،4/416؛ ابن شهرآشوب،3/338؛ مجلسی،28/43). بدین لحاظ در آفرینش شخصیت فاطمهء افسانه ای و اسطوره ای، هم برخی روایات درون دینی و هم بعضی معتقدات پیشینی ایرانیان به شرحی که گذشت، موثر بوده است. به دیگر سخن،ایرانیان، بسیاری از عقاید عامیانه خود را دربارهء الهه باروری و آناهیتای پیش از اسلام به حضرت زهرا نسبت داده اند(نک:بهار،پ‍ژوهشي در اساطير ايران،447؛ شورتهایم،269). در دوران پس از اسلام و بویژه در ادوار متاخر تر، حضرت فاطمه زهرا(س) برای بانوان ایرانی الگو و سرمشق بوده است همانگونه که ناهید هم در ادوار باستان به عنوان الههء آب و باروری و عشق و مادری، نماد کمال زن ایرانی می باشد(نک:هینلز، 81).مناسبت آب و زهره و مریم و فاطمه(س) نمود ویژه ای در متون ادب فارسی،بویژه شعر، پیدا کرده و باعث آفرینش مضامین زیبایی از این دست شده است:فاطمه ات نام و از سلاله زهرا/کزرخ او شرم داشت زهره ازهر(قاآنی،217)؛ مریم فاطمه ناموس که ناموس جهان/دارد از حسن عفافش چو ملک هفت حصار(محتشم کاشانی،175)؛ مریم از یک نسبت زهرا عزیز/از سه نسبت حضرت زهرا عزیز(اقبال لاهوری،186)؛ زهره اي مشتري خريدارش/منفعل مهر و مه ز انوارش/مام امكان چكيدة جان زاد/اصل عصمت به شكل انسان زاد(عابد ، 17)؛ نيز اين ابيات از قاسم رسا كه جامع ويژگي هاي مذكور است:در رحمت بگشودند و سراپاي وجود/روشن از نور رخ فاطمه زهرا شد/ زهره برج حيا شمسه ايوان عفاف/كه ز انوار رخش چشم جهان بينا شد/مژده كاندر شب ميلاد بتول عذرا/بر رخ خلق در لطف و عنايت وا شد/پرده چون حق ز جمال ملكوتيش گرفت/مريم پرده نشين بر رخ او شيدا شد(معصومي،141).

منابع و مآخذ:

Campbell, Leroy A. ,Mithraic I conography and Ideology, Leiden,1968

Massignon,Louis,La Mubahala de Medine et L’hyperdulie de Fatima,Paris,1955

Hinnells, John R, Mithraic Studies, London, 1971

Houlden,Leslie, Jesus in History  Thought and Culture, An Encyclopedia , California,2007

Jones,Lindsay, Ecyclopedia of Religion,second edition,London, 2005

Encyclopaedia Iranica,Edited by Ehsan Yarshater,London,1985

Encyclopaedia of Rligion and Ethics, Edited by James Hastings,England,1980

Haarmann,Ulrich,Bachmann,Peter, Die Islaische Welt Zwischen Mittelalter und Neuzeit, Beyrut,1979

The Encyclopaedia Of Islam,New Edition,Leiden,1983

World Religions,Jeff,Greenhaven Press,London,2007

ابن بابویه قمی (صدوق)، الخصال،به کوشش احمد فهری زنجانی،تهران،بی تا؛ ابن حجر عسقلانی، الاصابه فی تمییزالصحابه، بیروت،1328 ق؛ابن شهرآشوب، رشیدالدین محمدبن علی، مناقب آل ابیطالب، قم، بی تا ؛ ابن المغازلی، ابوالحسن علی بن محمد، مناقب امیرالمومنین علی بن ابیطالب، بیروت،1980م؛ ابن هشام، السیره النبویه، بیروت،1990م؛ ابوالفتوح رازی، جمال الدین، روح الجنان و روح الجنان، تصحیح ابوالحسن شعرانی، تهران،1385ق؛ ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ایران،1414ق؛ الاربلی، ابوالحسن علی بن عیسی، کشف الغمه فی معرفه الائمه، بیروت،1401ق؛ افشارسیستانی، ایرج، کرمانشاهان و تمدن دیرینه آن،زرین،1371؛ اقبال لاهوری، کلیات اشعار، بکوشش م.درویش، تهران،1361؛ باستانی پاریزی، محمدابراهیم، خاتون هفت قلعه، تهران،1363ش؛ باقري، مهري، دين هاي ايران باستان، تهران، 1385ش؛ البرسی،الحافظ رجب، مشارق انوارالیقین فی اسرار امیرالمومنین، بیروت،1384ق؛ بهار، مهرداد، از اسطوره تا تاريخ، تهران، 1376ش؛ همو، پژوهشي در اساطير ايران،تهران، 1375ش؛ پورداود،ابراهیم، یشت ها، تهران، 1377ش؛ تکلیفی چاپشلو، احمد، ادبیات عامه شهرستان درگز ،تهران، 1379؛ الثعلبی، ابواسحاق احمدبن محمدالنیسابوری، قصص الانبیا(عرائس المجالس)، بیروت، بي تا  خلعتبری لیماکی، مصطفی، فرهنگ مردم تنکابن،بي جا،1387ش؛ الخوارزمی،ابوالموید الموفق بن احمد،مقتل الحسین،تحقیق محمد السماوی،قم،بی تا؛ دوستخواه،جلیل،اوستا(کهن ترین سرودها و متن های ایرانی(، تهران،1370ش؛ رضی،هاشم، آئین مهر، تهران، 1381ش؛ همو، دانشنامه ایران باستان، تهران، 1381ش؛ السیوطی،جلال الدین،الدرالمنثور فی التفسیربالماثور،بیروت،1990م؛ شورتهایم،المار،گسترش یک دین ایرانی در اروپا،ترجمه نادرقلی درخشانی، تهران،1387ش؛ طباطبایی، سیدمحمدحسین،تفسیرالمیزان، ترجمه محمدباقرموسوی همدانی، قم،1363؛؛ الطبری، ابوجعفر محمدبن جریر ، جامع البیان فی تفسیر القرآن،بیروت،1407ق؛ الطبری الصغیر، ابوجعفر محمدبن جریربن رستم، دلائل الامامه، قم،1413ق؛ الطبرسی، ابو منصوراحمدبن علی، الاحتجاج، به کوشش جعفرسبحانی، قم،1413ق؛ عابد، محمد، ماه در محاق، تهران،1377؛ قاآنی شیرازی،دیوان اشعار، بکوشش محمدجعفر محجوب،تهران، 1344ش؛ گیمن،دوشن،دین ایران باستان،ترجمه رویا منجم،تهران،1385؛ لیک،گوندولین، فرهنگ اساطیر شرق باستان، ترجمه رقیه بهزادی، تهران،1385ش؛ مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت،1403؛محتشم کاشانی، دیوان، بکوشش محمد علی گرگانی، کاشان، 1344ش؛ معصومي، رضا، اشك شفق(شاهكارهايي از اشعار مذهبي،تهران،1357ش؛ مقدم، محمد، جستار درباره مهر و ناهید، تهران،1380ش؛ الموسوی،محمدباقر،الکوثرفی احوال فاطمه بنت النبی الاطهر،قم،1420ق؛ هدایت، صادق، نیرنگستان، تهران،1311ش؛ هرودوت،تواریخ، ترجمه وحید مازندرانی،تهران،بي تا؛ هینلز، جان راسل، شناخت اساطیر ایران، ترجمه باجلان فرخی، تهران، 1383ش؛ ياحقي، محمدجعفر، فرهنگ اساطير و داستانواره ها در ادبيات فارسي، تهران،1386؛